۱. مقدمه و تبیین مفاهیم پایه
پیش از ورود به بحث اصلی، تمایز میان دو مفهوم کلیدی در حقوق عمومی اقتصادی مورد بحث قرار گرفت:
الف) تفاوت تنظیمگری: Regulation و نظارت Supervision
- تنظیمگری (Regulation): به معنای وضع قواعد، استانداردها و چارچوبهای ورود به بازار است.
- مثال: تعیین اینکه برای ورود به این شغل، فرد باید مدرک تحصیلی خاصی داشته باشد یا سرمایه اولیهای ارائه دهد. این “اراده حاکمیت” برای شکلدهی به بازار است.
- نظارت (Supervision): به معنای پایش و بررسی رعایت قواعد تنظیمگری شده است.
- مثال: بررسی اینکه آیا افرادی که وارد سالن شدهاند، آن مدرک تحصیلی یا شرایط مقرر را دارند یا خیر.
- چالش اصلی: در نظام حقوقی ایران، مرز بین این دو اغلب گم میشود و نهادهای ناظر (Supervisory) وارد حوزه قاعدهگذاری (Regulatory) میشوند که منجر به تورم مقررات و تعارض منافع میگردد.
۲. پیدایش پلتفرمهای طلا و توسعه بازار
الف) تاریخچه و زمینه جهانی
- مدلهای جهانی: فروش آنلاین طلا و گواهی سپرده طلا در دنیا (مانند پلتفرمهای BullionVault یا Glint) سابقهای طولانی دارد.
- وضعیت در ایران:
- از حدود سال ۱۳۹۹ زمزمههای شکلگیری پلتفرمهای خرید و فروش آنلاین طلا شنیده شد.
- از سال ۱۴۰۲ تب این بازار بالا گرفت و پلتفرمهای متعددی (بیش از ۵۰۰ سایت/پلتفرم) شکل گرفتند.
- نیاز بازار: با توجه به تورم و کاهش ارزش ریال، مردم به دنبال حفظ ارزش پول خود از طریق خرید طلا (حتی در مقادیر اندک و میلیگرمی) بودند که پلتفرمها این امکان را فراهم کردند.
ب) آمار و ارقام (نمای بازار)
- برخی پلتفرمها دارای میلیونها کاربر هستند (اشاره به ۳ تا ۵ میلیون کاربر در برخی پلتفرمهای بزرگ).
- حجم طلای در گردش در این پلتفرمها بسیار قابل توجه است (چندین تن طلا)، در حالی که کل ذخایر طلای موجود در کشور (طبق برخی برآوردها حدود ۱۳ هزار تن) عدد مشخصی است، سهم پلتفرمها در حال افزایش است.
۳. چالش اصلی: خالیفروشی و بحران اعتماد
- کلیدواژه اصلی (Buzzword): خالیفروشی (Naked Short Selling).
- توضیح: بزرگترین ترس حاکمیت و رگولاتور این است که پلتفرمها پولی را از مردم بگیرند و معادل آن طلا در خزانهشان موجود نباشد (فروش بدون پشتوانه).
- تجربه تاریخی: اشاره به پرونده “سکه ثامن” که در آن عدم وجود طلای فیزیکی منجر به بحران شد. این ترس باعث شده نگاه رگولاتور به این حوزه به شدت امنیتی و سختگیرانه باشد.
۴. تعارض صلاحیت نهادهای رگولاتوری (دعوای حقوقی)
یکی از بخشهای اصلی بحث، سرگردانی پلتفرمها میان نهادهای مختلف است. ماهیت طلا چیست؟ کالا یا ابزار مالی؟
الف) رویکرد اتحادیه و اصناف (دیدگاه کالایی)
- استدلال: طلا یک “کالا” است. بنابراین طبق قانون نظام صنفی، فروش آن باید زیر نظر اتحادیه طلا و جواهر و اتاق اصناف باشد.
- اقدام: شورای عالی نظارت بر اصناف، رستهای به نام “معاملات آنلاین طلا” ایجاد کرد.
- نتیجه: پلتفرمها ملزم به دریافت پروانه کسب مجازی شدند.
ب) رویکرد بانک مرکزی (دیدگاه پولی/ارزی)
- استدلال: طلا به دلیل نقدشوندگی بالا و تأثیر بر تورم و ارزش پول ملی، “شبه پول” یا دارایی مالی است.
- اقدام: بانک مرکزی با استناد به قوانین پولی و بانکی، خود را صالح به تنظیمگری میداند و معتقد است اتحادیه توانایی نظارت بر گردشهای مالی کلان این پلتفرمها را ندارد.
ج) رویکرد سازمان بورس (دیدگاه ابزار مالی)
- استدلال: وقتی طلا به صورت آنلاین و بدون تحویل فیزیکی فوری معامله میشود، تبدیل به “اوراق بهادار” (Securities) میشود (طبق بند ۲۴ ماده ۱ قانون بازار اوراق بهادار).
- اقدام: سازمان بورس معتقد است این پلتفرمها باید مجوز نهاد مالی بگیرند یا در بورس کالا فعالیت کنند.
۵. راهکارها و وضعیت فعلی (سند باکس و مصوبات جدید)
الف) محیط آزمون (Sandbox) وزارت صمت
- برای حل تعارضات، وزارت صمت (مرکز توسعه تجارت الکترونیکی) محیط آزمونی (Sandbox) ایجاد کرد تا این استارتاپها در یک محیط کنترلشده فعالیت کنند.
- هدف: سنجش ریسکها قبل از قانونگذاری نهایی.
ب) مداخله بانک مرکزی و قانون تسویه (T+1)
- در مصوبهای جدید (اواخر ۱۴۰۲ و اوایل ۱۴۰۳)، بانک مرکزی ضوابطی را برای این پلتفرمها تعیین کرد.
- مهمترین ضابطه: قانون تسویه T+1 (تی پلاس وان).
- مفاد: اگر کاربری طلایی را بفروشد، پلتفرم حق ندارد وجه را آنی به حساب او واریز کند. تسویه باید با یک روز تأخیر (فردا) انجام شود.
- هدف بانک مرکزی: مبارزه با پولشویی و کنترل سرعت گردش پول برای جلوگیری از نوسانات لحظهای نرخ ارز و طلا.
- نقد پلتفرمها: این قانون مزیت رقابتی پلتفرمهای آنلاین (نقدشوندگی آنی) را نسبت به بازار سنتی (که تسویه آنی یا کارتبهکارت انجام میدهد) از بین میبرد و کاربر را به سمت بازار غیررسمی سوق میدهد.
۶. تحلیل ماهیت حقوقی معاملات (نکات تکمیلی)
- خودتنظیمگری (Self-Regulation): پلتفرمهای بزرگ پیش از ورود دولت، سعی کردند با ایجاد استانداردهای داخلی (مثل نگهداری طلای فیزیکی در بانک کارگشایی یا صندوق امانات) اعتماد کاربر را جلب کنند.
- تفاوت بازار آنلاین و سنتی: در بازار سنتی (فیزیکی)، نظارت بر موجودی طلا دشوار است. اما در پلتفرمهای آنلاین، به دلیل شفافیت دیتابیس، امکان نظارت دقیقتری وجود دارد (اگر رگولاتور ابزار فنی داشته باشد).
- ریسکهای حقوقی:
- خطر ورشکستگی پلتفرم و اولویت طلبکاران.
- ماهیت قرارداد: بیع (خرید و فروش) است یا حق العملکاری؟ (اکثر پلتفرمها مدل بیع را اجرا میکنند).
۷. جمعبندی نهایی
در حال حاضر، اکوسیستم پلتفرمهای طلا در ایران در یک دوره گذار (Transition) قرار دارد:
- از یک سو، اتحادیه طلا آن را کالا میداند و مجوز صنفی صادر کرده است.
- از سوی دیگر، بانک مرکزی با ابلاغ دستورالعملهای جدید (بخصوص محدودیتهای تسویه)، عملاً فرمان این بازار را به دست گرفته است.
- چشمانداز: به نظر میرسد مدل نهایی ترکیبی خواهد بود: فعالیت تحت مجوز صنفی اما با رعایت پروتکلهای تراکنش و تسویه بانک مرکزی (Compliance).
نکات کلیدی برای وکلا و مشاوران حقوقی:
- در تنظیم قراردادهای این پلتفرمها، باید دقت شود که ماهیت “بیع” حفظ شود و شائبه “معاملات فردایی” (که غیرقانونی است) ایجاد نشود.
- باید تضمینهای کافی برای وجود معادل فیزیکی طلا (Allocation) در قرارداد ذکر شود.
- توجه به مقررات مبارزه با پولشویی (AML) در این پلتفرمها حیاتی است.
افکارتان را باما در میان بگذارید